विशेष लेख= राज वाघमारे…
अकोला, ता. ३ ऑक्टोबर ( – महाराष्ट्राच्या विदर्भातील अकोला जिल्ह्यात दरवर्षी पार पडणारा धम्मचक्र प्रवर्तन दिन अर्थात धम्म मेळावा, यंदा आपल्या ४० व्या वर्षात पदार्पण करत आहे. १९८७ पासून सुरू झालेली ही परंपरा आज केवळ अकोल्यापुरती मर्यादित न राहता, राज्याच्या कानाकोपऱ्यातून येणाऱ्या लाखो बौद्ध बांधवांचा जागृतीचा आणि एकतेचा महोत्सव ठरला आहे.
या भव्य सोहळ्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे, याचे नेतृत्व स्वतः बाळासाहेब उर्फ प्रकाश आंबेडकर यांनी गेली चार दशके अत्यंत नेटाने आणि कार्यतत्परतेने सांभाळले आहे. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली, अकोल्याचा धम्म मेळावा हा सामाजिक आणि राजकीयदृष्ट्या एक प्रभावी व्यासपीठ बनला आहे.
शिस्तबद्धता आणि सांस्कृतिक साज
प्रत्येक वर्षी विजया दाशमी नंतर दुसऱ्या आयोजित केला जाणारा हा मेळावा, केवळ एक धार्मिक समारंभ नसून, तो संस्कृती, इतिहास आणि चळवळीचा एक सजीव दस्तऐवज ठरतो.
मेळाव्याची सुरुवात होते ती शहरातून काढण्यात येणाऱ्या भव्य मिरवणुकीने. यात लेझीम पथके, प्रातिनिधिक झाक्या, संघटनांचे आखाडे, तसेच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जीवनकार्यावर आधारित देखावे असतात. मिरवणुकीत हजारोंच्या संख्येने सहभागी होणारे अनुयायी, अनुशासित रांगा, आणि भारतीय बौद्ध महासभेच्या संयोजनातील शिस्त, हे सर्व पाहणाऱ्यांच्या मनावर ठसा उमटवतात.
प्रबोधनपर सभा आणि प्रकाश आंबेडकरांचे भाषण
मेळाव्याचा केंद्रबिंदू असतो तो जाहीर सभा, जिथे प्रकाश आंबेडकर यांचे भाषण ऐकण्यासाठी महाराष्ट्रभरातून लाखो लोक अकोल्यात दाखल होतात. राजकीय स्फुर्ती, सामाजिक वास्तव, बौद्ध चळवळीचे नवदिशा, आणि भारतातील शोषित घटकांसाठीची पुढील दिशा याविषयीचे त्यांचे भाषण दरवर्षी नव्या आशा जागवत असते.
प्रकाश आंबेडकर यांचे विचार केवळ बाबासाहेबांच्या तत्वज्ञानावर आधारित नसून, ते आजच्या काळात बौद्ध अनुयायांना न्याय, सन्मान आणि हक्कासाठी संघर्षाची प्रेरणा देतात.
एकात्मतेचा संगम
अकोल्यातील धम्म मेळावा हे केवळ एक धार्मिक आयोजन नसून, तो समाजजागृती, एकात्मता आणि संघर्षशीलतेचा संगम आहे. महिला, युवक, वृद्ध अशा सर्व वयोगटातील लोकांची यामध्ये उपस्थिती असते.
संपूर्ण मेळावा अराजकीय भावना टिकवून, पण सामाजिक परिवर्तनाची आग्रही मागणी मांडत संयोजित केला जातो, हे याचे वैशिष्ट्य.
उपसंहार
१९५६ साली डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी नागपूरात बौद्ध धम्म स्वीकारला, त्या क्रांतिकारी घटनेचा हा मेळावा समकालीन प्रतिध्वनी आहे. अकोल्यातील हा धम्म मेळावा महाराष्ट्राच्या बौद्ध समाजाचा आत्मा बनला आहे, आणि प्रकाश आंबेडकरांच्या मार्गदर्शनाखाली ही परंपरा अधिक प्रभावीपणे पुढे जात आहे.
अकोल्याची ही ४० वर्षांची परंपरा ही केवळ इतिहास नव्हे, तर सामाजिक परिवर्तनाचा चालताबोलता दस्तऐवज आहे.
